तुर्भे येथील नवी मुंबई महानगरपालिकेच्या प्रस्तावित एकात्मिक घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्पाविषयीची वस्तुस्थिती

नवी मुंबई महानगरपालिकेच्या तुर्भे येथील प्रस्तावित एकात्मिक घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्पात त्रुटी असल्याबाबत तसेच निविदा प्रक्रियेत अनियमितता झाल्याबाबत काही माध्यमांमधून चूकीची माहिती प्रसारित होताना निदर्शनास येत आहे. त्या अनुंषगाने सदर प्रकल्पाबाबत विसंगत व विपर्यास्त माहिती प्रसारित होऊ नये यादृष्टीने नवी मुंबई महानगरपालिकेच्या वतीने सदर प्रकल्पाबाबत वस्तुस्थिती सादर करण्यात येत आहे.

(१)  सदर प्रकल्पातील विषारी वायूमुळे नागरिकांच्या आरोग्याला गंभीर धोका असल्याचे म्हणणे मांडण्यात आले आहे. 

हा निष्कर्ष अत्यंत चुकीचा असून वास्तविकतः नव्याने लागू झालेला घनकचरा व्यवस्थापन नियम २०२६ अन्वये तसेच केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) नियमांनुसार असे प्रकल्प राबविणे स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी (ULBs) अनिवार्य आहे. तसेच ही एकात्मिक घनकचरा व्यवस्थापन सुविधा पारंपारिक कचरा हाताळणी आणि जुन्या कचऱ्याच्या संचयनाशी संबंधित सध्याच्या पर्यावरणीय आणि सार्वजनिक आरोग्याच्या समस्या अधिक गंभीर करण्याऐवजी, विशेषत्वाने त्या समस्या सोडवण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.        सध्याचे तुर्भे येथील प्रकल्पस्थळ हे घनकचरा प्रक्रिया आणि विल्हेवाटीचे प्रस्थापित असे स्थळ आहे. नवी मुंबईतील सध्याची कचरा निर्मिती आणि आगामी काळातील अंदाजित कचरा निर्मिती यांच्या तुलनेत सध्या कार्यान्वित असलेली प्रक्रिया करणा-या पायाभूत सुविधांची क्षमता मर्यादित आहे.       या सर्व बाबी लक्षात घेऊन प्रस्तावित प्रकल्पाचा उद्देश हा ताज्या कचऱ्यावर शास्त्रीय आणि एकात्मिक प्रक्रिया करून या परिस्थितीत लक्षणीय सुधारणा करणे हा आहे. येथील प्रस्तावित सुविधांमध्ये इतर गोष्टींबरोबरच खालील महत्वाच्या बाबींचा समावेश आहे :         नवी मुंबई महानगरपालिका परिसरामध्ये 1500 मॅट्रिक टन घनकचऱ्यावर आधुनिक पद्धतीचे वर्गीकरण करून त्यापासून निर्माण होणाऱ्या 600 टन आरडीएफ मधून २७ मेगावॅट प्रतिदिन इतकी विद्युत निर्मिती करणे व 450 मॅट्रिक टन घनकचऱ्यावर प्रोसेस करून त्यापासून नैसर्गिक गॅसची निर्मिती करणे तसेच बायोचार फॅसिलिटी व त्यामध्ये अत्याधुनिक पद्धतीचे लिचेट ट्रीटमेंट प्लांट व स्लज ड्रॉइंग फॅसिलिटी उभारणे या बाबींचा समावेश आहे.          त्यासोबतच या प्रकल्पामध्ये बायोरेमेडिशन आणि जुन्या कचऱ्याच्या वैज्ञानिक उपचारांचीही तरतूद आहे. त्यामुळे साचलेल्या जुन्या कचऱ्याचे निर्मूलन, विलगीकरण, प्रक्रिया आणि योग्य विल्हेवाट/उपयोग केल्यामुळे जुन्या कचऱ्याचे प्रमाणही कमी होईल, जागेची परिस्थिती सुधारेल आणि जुन्या कचऱ्याच्या संचयनाशी संबंधित पर्यावरणीय जबाबदाऱ्या हळुहळू कमी होतील.           त्यानुसार, या प्रकल्पामुळे नवी मुंबईकर नागरिकांच्या आरोग्य आणि पर्यावरणीय स्थितीवर पुढीलप्रमाणे सकारात्मक परिणाम होणे अपेक्षित आहे:          (अ)  कचऱ्याच्या अनियंत्रित संचयनाऐवजी ताज्या घनकचऱ्यावर शास्त्रीय पद्धतीने प्रक्रिया सुनिश्चित  करणे;          (ब) जुन्या कचऱ्याचे बायोरेमेडिशन आणि निवारण करणे;          (क) लँडफिलमध्ये विल्हेवाट लावण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रक्रिया न केलेल्या/मिश्र कचऱ्याचे प्रमाण कमी करणे;          (ड) पुनर्वापर करण्यायोग्य सामग्रीची पुनर्प्राप्ती सुधारणे;          (इ) बायो-मिथेनेशन आणि इतर योग्य तंत्रज्ञानाद्वारे जैवविघटनशील कचऱ्यावर प्रक्रिया करणे;          (फ) लीचेटवर प्रक्रिया आणि पर्यावरणीय देखरेख प्रदान करणे;          (ग) अव्यवस्थित कचऱ्याशी संबंधित दुर्गंधी, कचरा, रोगवाहक आणि इतर उपद्रव कमी करणे;           (ह) तुर्भे कचरा व्यवस्थापन स्थळाची एकूण पर्यावरणीय स्थिती आणि दीर्घकालीन शाश्वतता सुधारणे.

(2) प्रस्तावित प्रकल्पाची निविदा प्रक्रिया आणि वित्तीय अटींमध्ये गंभीर अनियमितता (Cooperative Bank Guarantee) असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

वस्तुत: सदर प्रकल्प हा पूर्वनिर्धारित नागरी कामांच्या अंमलबजावणीसाठीचा एक सामान्य EPC करार नाही. हा प्रकल्प सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) पद्धती अंतर्गत डिझाइन, बिल्ड, फायनान्स, ऑपरेट आणि ट्रान्सफर (DBFOT) प्रकल्प म्हणून संरचित करण्यात आला आहे.            सदर निविदा दस्तऐवज आणि बोली प्रक्रिया व्यवस्थापनाची तपासणी आयआयटी, नीरी आणि पीपीपीमधील तज्ज्ञ तसेच मित्रा मधील पायाभूत सुविधा तज्ज्ञांचा समावेश असलेल्या स्वतंत्र तांत्रिक सल्लागार समितीद्वारे करण्यात आली आहे.                           तसेच, ही बोली प्रक्रिया भारत सरकार आणि महाराष्ट्र सरकारच्या पॅनेलवरील व्यवहार सल्लागारांच्या सहाय्याने पार पाडण्यात आली आहे.            निविदा अटी व शर्तीमध्ये सरकारी,खाजगी , Scheduled बँके यांचे व्दारे Bank Guarantee घेणेची तरतूद असून त्यानुसार कार्यवाही करण्यात आली आहे.             

(3) सदर प्रस्तावित प्रकल्पामध्ये DPR (सविस्तर प्रकल्प अहवाल) व राज्य शासन मंजुरीचा अभाव असल्याचे म्हटले आहे.

तथापि महाराष्ट्र शासन निर्णय क्रमांक.पीपी/3326/प्र.क्र.21/का.1417,दि.05/03/2026 च्या शासन निर्णयानुसार खाजगी भागीदारी धोरणाच्या कलम ६.३.५ नुसार, दि.05/03/2026 पूर्वी मंजूर झालेले सर्व प्रकल्प महापालिका स्तरावर करणे आवश्यक आहे.

(4) या प्रस्तावित प्रकल्पास स्थानिक नागरिकांचा तीव्र विरोध व जनसुनावणीचा अभाव असल्याचेही म्हटले आहे.

मात्र तुर्भे येथील जागा ही मागील अनेक वर्षांपासून आजतागायत महानगरपालिका घनकचरा व्यवस्थापन / विल्हेवाट याचीच जागा आहे आणि तिचा वापर महानगरपालिकेकडून घनकचरा आणणे व टाकणे, त्यावर प्रक्रिया करणे आणि त्याची विल्हेवाट लावणे यासाठीच केला जात आहे.            प्रस्तावित प्रकल्प आधीपासूनच जी जागा घनकचरा व्यवस्थापनासाठी अस्तित्वात आहे आणि त्याच उद्देशासाठी कार्यरत आहे अशाच जागेवर आहे. महत्वाचे म्हणजे या जागेला विद्यमान एमपीसीबी (MPCB) अधिकृतता आहे. जागेसाठी लागू असलेल्या पर्यावरण कायद्यानुसार सर्व परवानग्या घेतलेल्या आहेत. महाराष्ट्र शासनास मंजुरीसाठी पाठविण्यात आलेल्या विकास आराखड्यामध्ये सदर क्षेत्र हे घनकचरा व्यवस्थापन वापरासाठी दर्शविण्यास आले असून सदर जागेची सार्वजनिक सुनावणी विकास आराखडा प्रसिध्दीच्या वेळेस घेण्यात आलेली आहे.        लेटर ऑफ ॲवार्ड (LOA) नंतर जारी केलेल्या पत्रातच निवडलेल्या बोलीदाराला पूर्व-अटींची पूर्तता, मोबिलायझेशन नियोजन, तांत्रिक अभ्यास, वैधानिक मंजुरी आणि इतर तयारीच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी कामे हाती घेण्याचे निर्देश दिले होते. या कामांचा अर्थ बांधकामाची सुरुवात किंवा प्रकल्पाच्या कामांची सुरुवात असा लावण्यात येऊ नये.        

(5) या मांडण्यात आलेल्या त्रुटींमध्ये कंत्राटदाराच्या अनुभवाबाबत प्रश्नचिन्ह व अपात्रता नमूद केलेली आहे.           सदर बाबही वस्तुस्थितीला धरुन नाही. निविदा प्रस्तावात (RFP) नमूद केलेल्या पात्रता आणि अर्हता निकषांनुसार निविदाकाराने सादर केलेल्या तांत्रिक अनुभवाची रितसर तपासणी आणि मूल्यांकन करण्यात आले आहे. यामध्ये तांत्रिक मूल्यांकन समितीने निविदाकाराने सादर केलेल्या अनुभवाच्या कागदपत्रांचा विचार केला, ज्यामध्ये निविदा अटींनुसार परवानगी असेल तेथे संबंधित तंत्रज्ञान पुरवठादारांच्या अनुभवाचा समावेश होता व त्याप्रमाणे निविदाकाराने अटींची पूर्तता केलेली आहे. त्याचा तपशील खालीलप्रमाणे  आहे –

वरील मुद्देनिहाय वस्तुस्थितीदर्शक बाबी लक्षात घेता, विविध माध्यमांव्दारे प्रसारित करण्यात आलेले आक्षेप:

१. अयोग्य निविदा पद्धतीचा अवलंब;

२. नियमांचे पालन न करणाऱ्या बँक गॅरंटीचा स्वीकार;

३. योग्य प्रक्रियेविना प्रकल्पाची कामे सुरू करणे;

४. योग्य डीपीआर (DPR) छाननी / मंजूरीचा अभाव; आणि –

५. सार्वजनिक सुनावणीविना जागेवर प्रकल्पाची अंमलबजावणी सुरू करणे, हे निविदा दस्तऐवज, सवलत करार आणि प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष स्थितीनुसार अयोग्य आहेत.

          त्या अनुषंगाने घनकचरा व्यवस्थापन नियम 2026 नुसार कार्यान्वित करणे गरजेचा असलेला व विद्यमान तुर्भे येथील घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्पस्थळीच आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब करून व पर्यावरणाच्या सर्व नियमांचे काटेकोर पालन करून कार्यान्वित करण्याचे प्रस्तावित असलेला हा एकात्मिक घनकचरा व्यवस्थापन प्रकल्प पूर्णपणे नियमानुसार व विहित कार्यपध्दतीचा अवलंब करून निर्माण करण्यात येत असल्याचे नवी मुंबई महानगरपालिकेमार्फत स्पष्ट करण्यात येत आहे.